بهاره نوروزی؛ پریا روحی؛ سبا انصاری
چکیده
زمینه و هدف: کاربرد گسترده آفتکشهای شیمیایی در کنار افزایش عملکرد کشاورزی به آلودگی پایدار منابع آب و خاک، کاهش تنوع زیستی و تهدید سلامت انسان منجر شده است. ریزجلبکها و سیانوباکتریها موجوداتی با عملکرد دوگانه (تولید آفتکش زیستی و تجزیه آلایندهها) هستند؛ با اینحال، شکاف دانشی در تحلیل یکپارچه این دو نقش و مقایسه اثربخشی ...
بیشتر
زمینه و هدف: کاربرد گسترده آفتکشهای شیمیایی در کنار افزایش عملکرد کشاورزی به آلودگی پایدار منابع آب و خاک، کاهش تنوع زیستی و تهدید سلامت انسان منجر شده است. ریزجلبکها و سیانوباکتریها موجوداتی با عملکرد دوگانه (تولید آفتکش زیستی و تجزیه آلایندهها) هستند؛ با اینحال، شکاف دانشی در تحلیل یکپارچه این دو نقش و مقایسه اثربخشی آنها وجود دارد. هدف این مرور، تحلیل شواهد موجود برای پاسخ به این پرسش است که کدام سویهها و متابولیتها بیشترین پتانسیل را در جایگزینی و یا کاهش آفتکشهای شیمیایی پرخطر دارند و خلأهای پژوهشی این مسیر در کجا قرار دارد.مواد و روشها: این مطالعه از نوع مرور روایی و یکپارچه است. جستوجوی مقالات در پایگاههایPubMed ، Scopus، Web of Science و Google Scholar برای بازهی زمانی ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ با کلیدواژههای «ریزجلبک»، «سیانوباکتری»، «تجزیه زیستی»، «پالایش زیستی» و «آفتکش زیستی» انجام شد. مقالات دارای دادههای کمی از اثربخشی آفتکشی یا نرخ تجزیه آنزیمی و با ذکر دقیق سویه جلبکی وارد مطالعه شدند. از میان حدود ۱۰۰ مقاله بازیابیشده، ۵۸ مقاله معیارهای ورود را احراز کردند و شواهد بر اساس کلاس آفتکش، مکانیسم اثر و سویه جلبکی سازماندهی و تحلیل شدند.یافتهها: تحلیل شواهد نشان داد گونههای Spirulina platensis و Sargassum wightii بهترتیب بیشترین فعالیت حشرهکشی و ضدباکتریایی را در شرایط آزمایشگاهی نشان دادهاند، درحالیکه سویههای Nostoc muscorum و Coleofasciculus chthonoplastes در تجزیه آفتکشهای ارگانوفسفره (کلرپیریفوس و مالاتیون) کارآمدتر عمل کردهاند. با اینحال، میانگین نرخ تجزیه در شرایط مزرعهای تا ۴۵ درصد پایینتر از نتایج آزمایشگاهی گزارش شده است. مکانیسم غالب در متابولیتهای ضدآفت، مهار فتوسنتز (توسط سیانوباکتری) و در تجزیهی آنزیمی، هیدرولیز توسط فسفوتریاسترازها شناسایی شد. مهمترین خلأ پژوهشی مشاهده شده، فقدان مطالعات نیمهصنعتی روی فرمولاسیونهای ترکیبی و عدم ارزیابی سمیت مزمن بر موجودات غیرهدف است. مقایسه کلان شواهد نشان میدهد اولویت پژوهشی فعلی بر «تجزیه» متمرکز است، در حالیکه «تولید بیوآفتکش» هنوز در مراحل ابتدایی توسعه قرار دارد.نتیجهگیری: این مرور نشان داد که ریزجلبکها و سیانوباکتریها ظرفیت دوگانه اثباتشدهای در تولید آفتکشهای زیستی و پالایش آفتکشهای شیمیایی دارند، اما گذار از موفقیتهای آزمایشگاهی به کاربرد میدانی نیازمند پژوهشهای هدفمند در بهینهسازی فرمولاسیون، افزایش پایداری متابولیتها در شرایط محیطی واقعی و ارزیابی ایمنی بلندمدت است.